HoReCa muhandisligi: ventilyatsiya, quvvat va suv

MERCATOR.UZ ekspert materiali

HoReCa obyekti: ventilyatsiya, quvvat, suv va yuk tushirishni tekshirish

Редакция MERCATOR.UZ10-avgust, 2026

Bino restoran uchun tayyordek ko‘rinishi mumkin: zal, oshxona, suv nuqtasi va havo quvuri uchun teshik bor. Ammo bu belgilar obyekt real texnologik jarayonga bardosh berishini isbotlamaydi. Ko‘rinib turgan kanal umumiy ventilyatsiyaga ulangan, ajratilgan elektr quvvati uskunalarning birgalikdagi ishiga yetmaydigan, kanalizatsiya esa yog‘li oqovaga mos bo‘lmagan bo‘lishi mumkin.

Shu sababli HoReCa binosiga talablarni har kvadrat metr uchun bitta universal raqam bilan ifodalab bo‘lmaydi. Tekshiruv menyu va uskunalar ro‘yxatidan boshlanadi, hujjatlar bilan davom etadi va tizimlarni joyida sinash bilan tugaydi. Bu tartib Toshkentda tijorat ko‘chmas mulki ijarasi bo‘limidan bino izlashda ham, variantlarni obyektlar xaritasida taqqoslashda ham foydali.

Avval oshxona maydonini emas, menyuni belgilang

Bir xil maydonda tayyor mahsulotni isitadigan qahvaxona, nonvoyxona yoki mangalli restoran ishlashi mumkin, biroq ularning muhandislik yuklamasi bir xil emas. Ko‘rikdan oldin kamida dastlabki texnologik topshiriqni tuzing:

qaysi taomlar joyida tayyorlanadi va qaysi jarayon yog‘, tutun, bug‘ yoki kuchli hid chiqaradi;
uskuna elektr, gaz yoki boshqa yoqilg‘ida ishlaydimi;
nechta yuvish vannasi, idish yuvish mashinasi, muz generatori va suv isitgich kerak;
uskunalar qachon bir vaqtda ishlaydi — ertalabki tayyorgarlikda, tushlik tig‘izligida yoki kechki xizmatda;
mahsulot, ichimlik, choyshab va sarf materiallari qanchalik tez-tez olib kelinadi;
tara, oziq-ovqat chiqindilari va ishlatilgan moy vaqtincha qayerda turadi.

Topshiriqqa joylashuv rejasini hamda har bir uskunaning pasport quvvati, ulanish turi, suv sarfi va ventilyatsiya talabi ko‘rsatilgan jadvalni qo‘shing. Bu ma’lumotlar bo‘lmasa, mulkdorning «oldin bu yerda kafe ishlagan» degan gapi yangi format uchun yaroqlilikni tasdiqlamaydi.

Ventilyatsiya: havoning butun yo‘lini tekshirish kerak

Plita ustidagi soyabon tizimning faqat boshlanishidir. Ijarachi uchun uzluksiz yo‘l muhim: iflos havoni tutish joyi, havo quvuri, ventilyator, filtrlash, tashqariga chiqarish nuqtasi va chiqarilgan havo o‘rniga yangi havo berish imkoniyati. Faqat ko‘rinib turgan quvur diametri tekshirilsa, ish boshlangach zalda hid, sust tortish, shovqin yoki qo‘shnilar bilan mojaro paydo bo‘lishi mumkin.

Ventilyatsiya loyihasi, ijro sxemasi va o‘rnatilgan uskunalar hujjatlarini so‘rang. Rejada oshxona tortish tizimi, zalning umumiy almashinuv ventilyatsiyasi va sanitariya xonalari kanallari alohida ko‘rsatilishi kerak. Muhandis kanal restoran texnologiyasi uchun ishlatilishi mumkinligini, nomuvofiq tizimlarga qo‘shilmaganini va butun uzunligi bo‘ylab tozalash uchun ochiqligini tasdiqlashi lozim.

Havo sarfi zal maydoni yoki ventilyatorning reklamadagi unumdorligi bo‘yicha belgilanmaydi. Loyihachi issiqlik uskunasining turi va o‘lchami, bug‘ va yog‘ ajralishi, soyabon geometriyasi, trassa uzunligi, burilishlar, filtrlar hamda bosim yo‘qotilishini hisobga oladi. Kiruvchi havo ham bir vaqtda hisoblanadi: kompensatsiyasiz kuchli tortish bino ichida siyraklanish hosil qiladi, eshiklarning ochilishini qiyinlashtiradi va soyabonning amaldagi unumdorligini pasaytiradi.

Vazirlar Mahkamasining 589-son qaroriga ilova qilingan reja 2026-yil 1-iyuldan umumiy ovqatlanish korxonalarining ventilyatsiya va dudburonlarida ifloslantiruvchi moddalar hamda hidlarni ushlash samaradorligi kamida 95 foiz bo‘lgan chang-gaz tozalash qurilmalarini nazarda tutadi. Xarajatlar xo‘jalik yurituvchi subyektlar mablag‘idan qoplanadi, uskunalarning texnik holati esa muntazam nazorat qilinishi kerak. Gaz, o‘tin yoki tayyor ko‘mirda ovqat pishiriladigan oshxonalar uchun qarorda ifloslantiruvchi moddalar va hidlarni tutuvchi qurilmalar o‘rnatish chorasi alohida qayd etilgan.

Shartnomagacha ixtisoslashgan loyihachining trassa va zarur tozalash bo‘yicha yozma xulosasini oling. Montajdan so‘ng bo‘sh ventilyatorni ko‘rsatish yetarli emas: tizim sozlanishi, havo sarfi o‘lchanishi va issiqlik uskunalari ishlayotgan paytda sinovdan o‘tkazilishi kerak.

Elektr quvvati: uskunalar va bir vaqtdagi ishni hisoblang

«Obyektga uch faza kirgan» degan ibora mavjud quvvatni ko‘rsatmaydi. Mulkdordan aynan ijaraga olinayotgan qism bo‘yicha amaldagi texnik shartlar, elektr ta’minoti shartnomasi, bir chiziqli sxema, javobgarlik chegarasi dalolatnomasi va ruxsat etilgan quvvat ma’lumotlarini so‘rang. Avtomatdagi yozuv yoki kabel o‘lchami hujjatlarning o‘rnini bosa olmaydi.

Yuklama qaydnomasini tuzing. Har bir uskuna uchun pasport quvvati, fazalar soni, ishga tushirish toki, ish rejimi va yoqilish vaqtini yozing. Keyin real holatlarni ajrating: ochilishdan oldingi tayyorgarlik, oshxonaning eng yuqori yuklamasi va yopilishdan keyingi yuvish. Hisob shakli quyidagicha:

`ssenariyning hisobiy yuklamasi = shu vaqtda ishlaydigan uskunalar quvvati yig‘indisi + ventilyatsiya + sovitish + yoritish + boshqa doimiy iste’molchilar`.

Talab va zaxira koeffitsiyentlarini taxminan tanlash mumkin emas. Ularni loyihachi texnologiya, uskuna pasportlari va amaldagi me’yorlar asosida belgilaydi. Mutaxassis bir fazali iste’molchilar fazalar bo‘yicha to‘g‘ri taqsimlanganini, himoya, yerga ulash va sovitish uskunalarining ishga tushish yuklamalarini ham tekshiradi.

YIDXPda 20 kVtgacha va 20 kVtdan yuqori quvvat uchun texnik shart olish xizmatlari alohida berilgan. Quvvati 20 kVtdan yuqori iste’molchi elektr qurilmalarini foydalanishga qabul qilish tartibi ham mavjud; rasmiy hujjatlar ro‘yxatiga bir chiziqli sxema, asosiy qurilmalar pasportlari, sinov dalolatnomalari va boshqa texnik materiallar kiradi. Demak, ijara imzolangach limitni oshirish haqidagi va’dani texnik shart va loyiha orqali tekshirish, ishning muddati hamda xarajatini esa shartnomada aniq bir tomon zimmasiga yuklash kerak.

Suv va kanalizatsiya: sarf, bosim va oqova tarkibi muhim

Krandan suv kelishi faqat ko‘rik paytida ta’minot borligini ko‘rsatadi. Oshxona uchun tig‘iz vaqtdagi sarf va bosim, issiq suv harorati, kirish quvuri diametri, hisoblagich joyi, quvurlar holati hamda alohida liniyani o‘chirish imkoniyati muhim. Bir nechta rejalashtirilgan nuqtada suvni bir vaqtda ochib o‘lchang, lekin yakuniy loyiha xulosasini idish yuvish mashinalari, vannalar, muz generatorlari va boshqa texnika tavsiflarini olgan mutaxassis bersin.

Kanalizatsiyada nishablar, reviziyalarga kirish, o‘tkazish qobiliyati, ulanish nuqtalari va oshxonani to‘xtatmasdan mahalliy tozalash uskunasiga xizmat ko‘rsatish imkoniyatini tekshiring. Teskari bosim izi, doimiy hid yoki tik quvur atrofidagi yangi ta’mir og‘zaki izoh emas, asbobli diagnostikani talab qiladi.

589-son qarorga ko‘ra, 2026-yil 1-iyuldan umumiy ovqatlanish korxonasini markazlashgan oqova suv tizimiga ulash uchun yog‘ va moyni ajratadigan uskuna bo‘lishi kerak. Yog‘ tutgich texnik xususiyatlari hisobga olingan holda chiqindi yog‘lardan kamida oyiga bir marta tozalanadi; chiqindilarni qayta ishlash va utilizatsiya qilish ta’minlanishi lozim. Qurilma o‘lchami rakovina ostidagi bo‘sh joyga emas, amaldagi oqova sarfi va oshxona rejimiga qarab tanlanadi.

Ichimlik suvi ta’minoti haqidagi qonun belgilangan ko‘rsatkichlardan ortiq ifloslangan ishlab chiqarish oqovalarini mahalliy inshootda dastlabki tozalashni ham talab qiladi. Bunday yangi obyektlarni ulashda mahalliy tozalash tizimi shart hisoblanadi. Oqovaning ruxsat etilgan tarkibi va ulanish tadbirlarini suv ta’minoti tashkilotidan olish kerak: YIDXPda suv ta’minoti va oqova suv tarmoqlariga ulanish uchun texnik shart berish xizmati mavjud.

Yuk tushirish: qisqa yo‘l chiroyli xizmat eshigidan muhimroq

Yuk tushirish bino texnologiyasining bir qismidir. Tovar yo‘lini mashina to‘xtaydigan joydan sovitkichgacha ruletka va sxema bilan bosib o‘ting. Yo‘l va darvoza kengligi, burilish imkoniyati, balandlik cheklovi, zina, ostona, lift, pol qoplamasi hamda yomg‘irdan himoyani tekshiring.

So‘ng marshrutni obyekt jadvali bilan solishtiring. Mashina ertalab va kechqurun kira oladimi? U hovli, qo‘shnilar avtoturargohi yoki evakuatsiya chiqishini to‘sadimi? Mahsulot oqimi mehmonlar, iflos idishlar yoki chiqindi bilan kesishadimi? Eshik yopiq bo‘lsa, kuryer qayerda kutadi? Har qanday bino uchun yagona me’yoriy raqam yo‘q, shuning uchun javob tabiiy sinov bilan olinadi: kelishilgan turdagi avtomobil rejalashtirilgan yetkazib berish vaqtida sinov tariqasida kirib chiqadi.

Mulkdor yoki boshqaruv tashkilotidan kirish tartibi, ruxsat etilgan soatlar, darvoza va liftdan foydalanish qoidalarini yozma ravishda oling. Yetkazib berish qorovul, shlagbaum yoki savdo markazining umumiy hududiga bog‘liq bo‘lsa, og‘zaki kelishuv yetarli emas.

Obyekt ko‘rigi: to‘rtta tizim uchun yagona matritsa

Natijalarni bitta jadvalga kiriting. Shunda turli mutaxassislar binoni bir-biridan uzilgan holda baholamaydi.

Tizim	So‘raladigan hujjat	Joyida tekshiruv	Qaror sharti
Ventilyatsiya	Loyiha, trassa sxemasi, filtr va ventilyator pasportlari	Chiqarish nuqtasigacha kanal, tozalashga kirish, kiruvchi havo, shovqin	Yozma xulosa va moslashtirish budjeti
Elektr	Texnik shart, shartnoma, bir chiziqli sxema, ruxsat etilgan quvvat	Kirish, taqsimlash shkafi, fazalar, himoya, yangi liniyalar joyi	Hisobiy yuklama tasdiqlangan limitga sig‘adi
Suv va oqova	Texnik shart, shartnoma, tarmoqlar sxemasi	Bosim, sarf, reviziyalar, nishablar, yog‘ tutgich joyi	Ulanish va mahalliy tozalash tasdiqlangan
Yuk tushirish	Bino reglamenti va kirish huquqi	Avtomobil va aravachaning sinov yo‘li	Kerakli vaqtda chiqishlarni to‘smasdan yetkazish mumkin

Texnik yechim begona tom, devor, hovli yoki umumiy tarmoqqa bog‘liq, ammo shu qism egasining yozma roziligi yo‘q bo‘lsa, bu qizil holatdir. Yechim mumkin, lekin loyiha va narx bo‘lmasa — sariq holat. Dastlabki hujjatlar olingan, loyihachi amalga oshirish mumkinligini tasdiqlagan, ishlar va javobgarlik budjetda ko‘rsatilgan bo‘lsa — yashil holat.

Ijara shartnomasida nimalarni mustahkamlash kerak

Texnik audit natijasi shartnomaga ko‘chirilgandagina foyda beradi. Kelishilgan oshxona rejasi, topshiriladigan uskunalar ro‘yxati va kommunikatsiyalarning boshlang‘ich parametrlarini ilova qiling. Alohida ravishda quyidagilarni belgilang:

texnik shartni kim oladi, loyihani kim kelishadi va quvvat oshirilishini kim to‘laydi;
yangi havo quvurlari, filtrlar, yog‘ tutgich va elektr liniyalari montajdan keyin kimga tegishli bo‘ladi;
tom, hovli va umumiy texnik xonalarga kirishni kim ta’minlaydi;
mulkdor o‘z ishlarini qaysi sanagacha tugatadi va ijara qachondan hisoblanadi;
tarmoq operatori yoki loyihachi zarur parametrlarni tasdiqlamasa nima bo‘ladi;
yuk tushirish va chiqindiga xizmat ko‘rsatish soatlari qanday qayd etiladi;
ijarachi chiqayotganda pardozni kim tiklaydi va uskunani kim demontaj qiladi.

Xavfsiz ketma-ketlik quyidagicha: texnologik topshiriq, mulkdor hujjatlari, soha mutaxassislarining hisoblari, yuk tushirish yo‘lining sinovi, moslashtirish smetasi va shundan keyingina ijara shartnomasi. Bino ichida oshxona borligi uchun emas, butun texnologik zanjirning ishlashi isbotlangani va uni modernizatsiya qilish xarajati tushunarli bo‘lgani uchun restoranga mos keladi.